Fırsatları kaçırma korkusunun (FOMO) dürtüsel satın alma üzerindeki etkisinde benzersiz olma ihtiyacının aracı rolü

Ahmet Duman; Özlem Akbulut Dursun

doi:10.30685/tujom.v10i4.230

Cilt 10 Sayı 4 (2025)- Makaleler

Cilt 10 Sayı 4 (2025)

Fırsatları kaçırma korkusunun (FOMO) dürtüsel satın alma üzerindeki etkisinde benzersiz olma ihtiyacının aracı rolü

Makaleler

Yayınlanmış 03.06.2026

Ahmet Duman⁺⁻
Özlem Akbulut Dursun⁺⁻

Ahmet Duman

Yüksek Lisans Öğrencisi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas, Türkiye

https://orcid.org/0009-0003-1219-8106 (kimlik doğrulanamadı)

Özlem Akbulut Dursun

Dr. Öğr. Üyesi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas, Türkiye

https://orcid.org/0000-0002-6212-8531 (kimlik doğrulanamadı)

PDF

Anahtar Kelimeler

FOMO, Benzersiz Olma İhtiyacı, Dürtüsel Satın Alma, Tüketici Davranışları

Nasıl Atıf Yapılır

Fırsatları kaçırma korkusunun (FOMO) dürtüsel satın alma üzerindeki etkisinde benzersiz olma ihtiyacının aracı rolü. (2026). Turkish Journal of Marketing, 10(4), 170-190. https://doi.org/10.30685/tujom.v10i4.230

Öz

Araştırmanın temel amacı FOMO (Fırsatları Kaçırma Korkusu), benzersizlik ihtiyacı ve dürtüsel satın alma davranışları arasındaki ilişkileri incelemek ve bu değişkenlerin tüketici davranışları üzerindeki etkilerini ortaya koymaktır. Çalışmada, özellikle FOMO’nun dürtüsel satın alma davranışlarını nasıl etkilediği, benzersizlik ihtiyacının bu ilişkiye nasıl aracılık edebileceği ele alınmaktadır. Çalışmanın evreni Sivas ilinde yaşayan 18 yaş ve üzeri ve kolayda örnekleme yöntemiyle ulaşılan 476 katılımcıdan oluşmaktadır. Verilerin analizinde SPSS 26.0 istatistiksel paket programı ve AMOS 24.0 yazılımı kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, tüketicilerin karar alma süreçlerinin yalnızca rasyonel değil, aynı zamanda duygusal ve sosyal faktörlerle de güçlü biçimde şekillendiğini göstermektedir. Analizler, FOMO’nun tüketicilerin dürtüsel satın alma eğilimlerini anlamlı düzeyde artırdığını; bireylerin fırsatları kaçırmamak adına hızlı ve plansız alışveriş yaptıklarını ortaya koymuştur. Ayrıca benzersiz olma ihtiyacının, FOMO ile dürtüsel satın alma arasındaki ilişkide kısmi aracılık rolü üstlendiği saptanmıştır. Araştırma sonuçları, FOMO ve benzersiz olma ihtiyacının birlikte tüketicilerin plansız ve ani satın alma davranışlarını tetiklediğini ortaya koymakta; bu yönüyle pazarlama literatürüne söz konusu değişkenler arasındaki ilişkilerin bütüncül bir modelini sunarak teorik katkı sağlamaktadır.

PDF

Referanslar

Abel, J. P., Buff, C. L. ve Burr, S. A. (2016). Social media and the fear of missing out: Scale development and assessment. Journal Of Business & Economics Research, 14(1).

Alfoqahaa, S. (2025). A moderated model of the relationship between consumers' need for uniqueness and purchase intention of luxury fashion brands. Future Business Journal, 11(269). 1-19. https://doi.org/10.1186/s43093-025-00692-7

Aliçavuşoğlu, Ç. ve Boyraz, E. (2019). Kendimi biliyorum, kork(m)uyorum! Yenilikleri kaçırma korkusu (FOMO) ve sosyal medya bağımlılığında dijital üstbilişin rolü. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 6(33), 682-697. https://doi.org/10.26450/jshsr.1105

Altunışık, R. ve Mert, K. (2001). Tüketicilerin alışveriş merkezlerindeki satın alma davranışları üzerine bir saha çalışması: Tüketiciler kontrolü yitiriyor mu? Ulusal Pazarlama Kongresi Bildiriler Kitabı, Erzurum, 145–151.

Bailey, A. A., Bonifield, C. M. ve Arias, A. (2018). Social media use by young Latin American consumers: An exploration. Journal of Retailing and Consumer Services, 43, 10-19. https://doi.org/10.1016/j.jretconser.2018.02.003

Baumeister R. F. (2002). Yielding to temptation: self-control failure, ımpulsive purchasing, and consumer behaviour. Journal of Consumer Research, 28(4), 670–676. https://doi.org/10.1086/338209

Baumeister, R. F. ve Tice, D. M. (1990). Point-counterpoints: Anxiety and social exclusion. Journal Of Social And Clinical Psychology, 9(2), 165-195. https://doi.org/10.1521/jscp.1990.9.2.165

Beyens, I., Frison, E. ve Eggermont, S. (2016). "I don't want to miss a thing": Adolescents' fear of missing out and its relationship to adolescents' social needs, facebook use, and facebook related stress. Computers In Human Behaviour, 64, 1-8. https://doi.org/10.1016/j.chb.2016.05.083

Bossuyt, S., Vermeir, I., Slabbinck, H., De Bock, T. ve Van Kenhove, P. (2017). The compelling urge to misbehave: Do impulse purchases instigateunethical consumer behaviour? Journal of Economic Psychology, 58, 60–76. https://doi.org/10.1016/j.joep.2016.12.002

Burnell, K., George, M. J., Vollet, J. W., Ehrenreich, S. E. ve Underwood, M. K. (2019). Passive social networking site use and well-being: The mediating roles of social comparison and the fear of missing out. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 13(3). 1-15. https://doi.org/10.5817/CP2019-3-5.

Butcher, L., Phau, I. ve Shimul, A.S. (2017). Uniqueness vestatus consumption in Generation Y consumers: Does moderation exist? Marketing Intelligence & Planning, 35(5), 673-687. https://doi.org/10.1108/MIP-12-2016-0216

Cananoğlu, N. N. (2023). Kadın tüketicilerin gösterişçi tüketim yaklaşımlarının incelenmesi: İzmir ili merkez ilçelerinde hazır giyim sektörü üzerine bir çalışma (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.

Cheema, A. ve Kaikati, A. M. (2010). The effect of need for uniqueness on word of mouth. Journal of Marketing Research, 47(3), 553–563. https://doi.org/10.1509/jmkr.47.3.553

Chen, W. K., Chen, C. W. ve Lin, Y. C. (2023). Understanding the influence of impulse buying toward consumers' post-purchase dissonance and return intention: An empirical investigation of apparel websites. Journal of Ambient Intelligence and Humanized Computing. 14(11), 14453-14466. https://doi.org/10.1007/s12652-020-02333-z

Chen, C.-D., Ku, E. C. ve Yeh, C. C. (2019). Increasing rates of impulsiveonline shopping on tourism websites. Internet Research, 29(4),900–920. https://doi.org/10.1108/INTR-03-2017-0102

Çelik, F. ve Özkara, B. Y. (2022). Gelişmeleri kaçırma korkusu (fomo) ölçeği: Sosyal medya bağlamına uyarlanması ve psikometrik özelliklerinin sınanması. Studies in Psychology, 42(1), 71-103. https://dx.doi.org/10.26650/SP2021-838539

Çelik, I. K., Eru, O., ve Cop, R. (2019). The effects of consumers' fomo tendencies on impulse buying and the effects of impulse buying on post- purchase regret: An investigation on retail stores. Broad Research in Artificial Intelligence and Neuroscience, 10 (3), 124-138. https://doi.org/10.70594/brain/v10.i3/13

Dey, B., Mathew, J. ve Srivastava, S. (2021). Does consumer need for uniqueness influence travel decision-making? Tourism: An International Interdisciplinary Journal, 69(2), 196-215. https://doi.org/10.37741/t.69.2.3

Dhandra, T. K. (2020). Does self-esteem matter? A framework depictingrole of self-esteem between dispositional mindfulness and impulsivebuying. Journal of Retailing and Consumer Services, 55, 10213

Dinh, T. C. T. ve Lee, Y. (2022). "I want to be as trendy as influencers"–how "fear of missing out" leads to buying intention for products endorsed by social media influencers. Journal of Research in Interactive Marketing, 16(3), 346-364. https://doi.org/10.1108/JRIM-04-2021-0127

Doğrul, Ü. (2021). Öz belirleme teorisi. İçinde M. İ. Yağcı ve S. Çabuk (Ed.), Pazarlama Teorileri 2 (303–330). MediaCat Kitapları.

Erciş, A., Deligöz, K. ve Mutlu, M. (2021). FOMO ve plansız satin alma davranışları üzerine bir uygulama. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 35 (1), 219-243. https://doi.org/10.16951/atauniiibd.772544

Erdoğan, P. ve Şanlı, Y. (2019). Sağlık bilimleri fakültesi öğrencilerinde genel özyeterliliğin gelişmeleri kaçırma korkusu üzerine etkisi. OPUS International Journal of Society Researches, 14(20), 594-620. https://doi.org/10.26466/opus.595661

Eşitti, Ş. (2015). Bilgi çağinda problemli internet kullanımı ve enformasyon obezitesi: problemli internet kullanımı ölçeğinin üniversite öğrencilerine uygulanması. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (49), 75-97.

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117-140.

Franchina, V., Vanden Abeele, M., Van Rooij, A. J., Lo Coco, G. ve De Marez, L. (2018). Fear of missing out as a predictor of problematic social media use and phubbing behaviour among Flemish adolescents. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(10), 2319. https://doi.org/10.3390/ijerph15102319.

Franke, N. ve Schreier, M. (2008). Product uniqueness as a driver of customer utility in mass customisation. Marketing Letters, 19(2), 93-107.

Gierl, H. ve Huettl, V. (2010). Are scarce products always more attractive? The interaction of different types of scarcity signals with products' suitability for conspicuous consumption. International Journal of Research in Marketing, 27(3), 225-235.

Herman, D. (2000). Introducing short-term brands: A new branding tool for a new consumer reality. Journal of Brand Management, 7(5), 330-340

Hodkinson, C. (2019). 'Fear of Missing Out' (FOMO) marketing appeals: A conceptual model. Journal of Marketing Communications, 25(1), 65-88. https://doi.org/10.1080/13527266.2016.1234504

Kao, D. T. (2013). The impacts of consumers' need for uniqueness (CNFU) and brand personality on brand switching intentions. Journal Of Business Theory And Practice, 1(1), 83-94.

Karaman, M. (2023). “Keşfedici ve Doğrulayıcı Faktör Analizi: Kavramsal Bir Çalışma”. Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 9(1): 47–63. https://doi.org/10.29131/uiibd.1279602

Kauppinen-Räisänen, H., Björk, P., Lönnström, A. ve Jauffret, M. N. (2018). How consumers' need for uniqueness, self-monitoring, and social identity affect their choices when luxury brands visually shout versus whisper. Journal of Business Research, 84, 72-81. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2017.11.012

Kavak, B., Özkul, N. E. ve Tunçel, N. (2021). Gelişmeleri kaçırma korkusu (FOMO) nun sosyal medya temelli satın alma eğilimi üzerindeki etkisinde cinsiyetin düzenleyici rolü. Disiplinlerarası Yenilik Araştırmaları Dergisi, 1(1), 94-103.

Kimmel, J. A. (2015). People ve products: consumer behaviour and product design. New York: Routledge.

Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling (4th ed.). Guilford Press.

Koç, E. (2016). Tüketici davranışı: pazarlama stratejileri (7. bs.). Ankara: Seçkin Yayıncılık.

Kotler, P. ve Armstrong, G. (2012). Principles of marketing (14th ed.). Pearson Education.

Kurtoğlu, E. ve Aydın, H. (2023). Sosyal Medya Bağımlılığının ve Gelişmeleri Kaçırma Korkusunun Tüketim Davranışlarına Etkisi Üzerine Bir Araştırma. Journal of Yaşar University. 18(72), 356-379.

Kuzudişli, C. (2012). Mağaza içerisinde geçirilen zamanla plansız satın alma arasındaki ilişki (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Liu, F.; Zhang, Y. ve Li, Z. (2025). How does consumers' scarcity mentality in live-streaming influence impulse buying behaviour? An empirical study from a competitive perspective. Asia Pacific Journal of Marketing and Logistics. 1(24). https://doi.org/10.1108/APJML-04-2025-05

Lynn, M. ve Snyder, C. R. (2002). Uniqueness seeking. İçinde C. R. Snyder ve S. J. Lopez (Ed.), Handbook Of Positive Psychology (395–410). Oxford University Press.

Maharani, D., ZA, S. Z., Asnawati, A., Putra, J. E. ve Desembrianita, E. (2024). The influence of fear of missing out (Fomo) on impulse buying with product uniqueness as a moderating variable. Jurnal Ilmiah Edunomika, 8(3).

Malatyalı, N. (2021). Algılanan kıtlığın anlık satın alma niyetine etkisinde kişiliğin düzenleyici rolü (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.

McGinnis, P. J. (2004). Social theory at HBS: McGinnis' two FOs. The Harbus, 10(5). Erişim adresi: http://www.harbus.org/2004/social-theory-at-hbs-2749/

Nguyen, D. N. ve Van Nguyen, D. (2025). FOMO and the impulsive purchasing behaviour of young people. European Journal of Business and Management Research, 10(3), 41-47.

Olsen, S. O., Tudoran, A. A., Honkanen, P. ve Verplanken, B. (2016). Differences and similarities between impulse buying and variety seeking a personality-based perspective. Phsychology and Marketing, 33 (1), 36-47. https://doi.org/10.1002/mar.20853

Piron, F. (1991). Defining impulse purchasing. Advances in consumer research, 18(1), .509-514.

Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R. ve Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioural correlates of fear of missing out. Computers In Human Behaviour, 29(4),1841-1848. http://dx.doi.org/10.1016/j.chb.2013.02.014

Reer, F., Tang, W. Y. ve Quandt, T. (2019). Psychosocial well-being and social media engagement: The mediating roles of social comparison orientation and fear of missing out. New Media & Society, 21(7), 1486-1505. https://doi.org/10.1177/14614448188237

Ruvio, A. (2008). Unique like everybody else? The dual role of consumers' need for uniqueness. Psychology & Marketing, 25(5), 444-464. doi: https://doi.org/10.1002/mar.20219

Ryan, R. M. ve Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68.

Sağlam, M. ve Tavman, E. B. (2021). Covid 19 döneminde algılanan tehdit, algılanan ciddiyet ve kendini izole etme niyetinin dürtüsel satın alma üzerindeki etkisi: bir seri aracılık modeli incelemesi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 13(3), 2256-2271. http://dx.doi.org/10.20491/isarder.2021.1260

Snyder, C. R. ve Fromkin, H. L. (1977). Abnormality as a positive characteristic: The development and validation of a scale measuring need for uniqueness. Journal of Abnormal Psychology, 86(5), 518-527. https://doi.org/10.1037/0021-843X.86.5.518

Şahin, F. ve Karahan, M. O. (2022). Dürtüsel ve kompulsif satın alma arasındaki ilişkinin açıklanmasında tüketici kaygısının rolü: Covid19 Salgını döneminde nicel bir araştırma. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(47), 153-174. https://doi.org/10.31795/baunsobed.936733

Talwar, S., Dhir, A., Kaur, P., Zafar, N. ve Alrasheedy, M. (2019). Why do people share fake news? Associations between the dark side of social media use and fake news sharing behaviour. Journal Of Retailing And Consumer Services, 51, 72-82. https://doi.org/10.1016/j.jretconser.2019.05.026

Tandon, A., Dhir, A., Almugren, I., AlNemer, G. N. ve Mäntymäki, M. (2021). Fear of missing out (FOMO) among social media users: a systematic literature review, synthesis and framework for future research. Internet Research, 31(3), 782-821. https://doi.org/10.1108/INTR-11-2019-0455

Tandon, A., Dhir, A., Islam, N., Talwar, S. ve Mäntymäki, M. (2021a). Psychological and behavioural outcomes of social media-induced fear of missing out at the workplace. Journal of Business Research, 136, 186-197. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.07.036

Tian, K. T., Bearden, W. O. ve Hunter, G. L. (2001). Consumers' need for uniqueness: Scale development and validation. Journal of Consumer Research, 28(1), 50-66. https://doi.org/10.1086/321947

Ünal, S. (2008). İçgüdüsel Alışveriş. Detay Yayıncılık.

Verduyn, P., Ybarra, O., Résibois, M., Jonides, J. ve Kross, E. (2017). Do social network sites enhance or undermine subjective well‐being? A critical review. Social Issues and Policy Review, 11(1), 274-302. https://doi.org/10.1111/sipr.12033

Verplanken, B. ve Herabadi, A. (2001). Individual differences in impulse buying tendency: feeling and no thinking. European Journal of Personality, 15(1), S71-S83. https://doi.org/10.1002/per.423

Wiesner, L. (2017). Fighting fomo: a study on implications for solving the phenomenon of the fear of missing out. Yüksek lisans tezi. University of Twente.

Xie, X., Wang, Y., Wang, P., Zhao, F. ve Lei, L. (2018). Basic psychological needs satisfaction and fear of missing out: Friend support moderated the mediating effect of individual relative deprivation. Psychiatry Research, 268, 223-228. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2018.07.025

Yiğit, M.K. (2020). Bilinçli farkındalığın dürtüsellik ve dürtüsel saten alma davranışı açısından incelenmesi. PressAcademia Procedia, 11 (1), 1-6. https://doi.org/10.17261/Pressacademia.2020.1229

Youn, S. ve Faber, R. J. (2000). Impulse buying: Its relation to personality traits and cues. Advances in Consumer Research, 27(1), 179-185.

Zheng, X., Men, J., Yang, F., ve Gong, X. (2019). Understanding impulse buyingin mobile commerce: An investigation into hedonic and utilitarian brows-ing. International Journal of Information Management, 48, 151–160.